Over de film
Studio Ghibli werd in 1985 opgericht door filmmakers Isao Takahata (overleden in 2018) en Hayao Miyazaki, en heeft sindsdien een indrukwekkend aantal animatiefilms afgeleverd. Heden ten dage is het de bekendste filmstudio in Japan en een gegeven binnen de wereld van anime. Drie van hun films hebben de Animage Grand Prix- prijs gewonnen, vier hebben de Japan Academy Prize for Animation of the Year gewonnen en vijf hebben een Academy Award (Oscar)-nominatie ontvangen. Vier van de films van de studio behoren tot de tien meest winstgevende Japanse speelfilms*. Spirited Away (2001) is één van die vier films, en een van mijn lievelingsfilms. De filmmuziek is ook prachtig.
Spirited Away gaat over het meisje Chihiro, dat met haar ouders verdwaald raakt en terechtkomt in een verlaten attractiepark. Dat is het niet: in werkelijkheid biedt de tunnel toegang tot de geestenwereld – een badhuis (sentō) waar shinto-goden en -geesten komen om uit te rusten. Als haar ouders zich bij een verlaten kraampje met lekkernijen meteen volproppen, veranderen ze in varkens. Daarmee begint het avontuur voor Chihiro, die tot alles bereid is om haar ouders te redden. In de geestenwereld ontmoet ze allerlei bijzondere wezens. De belangrijkste daarvan is de heks Yubaba, die mensen in haar macht houdt door hun echte naam te stelen. Wanneer ze hun naam vergeten blijven ze gevangen in de geestenwereld. Yubaba steelt drie kanji uit Chihiro’s naam en hernoemt haar zo tot “Sen” (千).
De mythes en legendes
Yubaba is gebaseerd op de Yamauba (Japans: 山姥, bergheks) ook wel Yamamba genoemd, een Yōkai (monster) uit de Japanse mythologie. Er zijn al verhalen over haar bekend uit de Heianperiode (794-1185).
De Yamauba woont diep in de wouden en bergen van Japan. In de meeste verhalen woont ze in een hut. De Yamauba biedt verdwaalde mensen haar hulp aan en brengt ze naar gevaarlijke plaatsen op de berg, waar de personen neerstorten en opgegeten worden. In weer andere verhalen lokt ze haar slachtoffers naar haar hut. Haar aanpak verschilt van verhaal tot verhaal: in enkele verhalen verandert ze zichzelf in een mooie vrouw of een persoon die het slachtoffer kent, in andere verhalen speelt ze de hulpeloze oude dame. Als ze het vertrouwen van haar slachtoffer gewonnen heeft, vreet ze deze op. Ouders gebruiken de Yamauba om kinderen bang te maken.
De Yamauba is niet onverslaanbaar. In enkele verhalen is het een wezen van de nacht dat tijdens de dag niet bewegen kan. In minstens één verhaal is haar enige zwakte een bloem, waarin haar ziel huist. Als deze bloem geplukt wordt, sterft ook de Yamauba. Ze wordt als goedgelovig gezien en in veel verhalen trapt de Yamauba in een list van een slachtoffer.
Als liefhebber van sprookjes en legendes, ontging me de parallel tussen Yubaba/de Yamauba, en Baba Jaga (ook geschreven als Yaga) uit de Slavische mythologie niet. Op zich niet verwonderlijk dat er zoveel overeenkomsten zijn tussen de Slavische, en de Japanse mythologie rond de heks: Japan en Rusland liggen immers naast elkaar.
Baba Jaga is een wilde vrouw, een bosgeest aan het hoofd van een schare geesten. Ze wordt uitgebeeld als een heks die door de lucht vliegt in een vijzel, waarbij ze de stamper als roer gebruikt en de sporen die ze achterlaat met een bezem van zilverberkenhout uitveegt. Haar hut staat op kippenpoten en kan daarmee ronddraaien en dansen. Haar tuinhek is gemaakt van menselijke beenderen met schedels erbovenop. Het sleutelgat van haar voordeur is een mond met scherpe tanden. In een legende zorgt een toverspreuk ervoor dat het huis stil blijft staan en de deur onthult: “Keer je rug naar het bos, je voorkant naar mij”.
Volgens sommige versies van de legende wordt Baba Jaga elke keer dat haar een vraag wordt gesteld een jaar ouder. Hierdoor wordt ze vaak afgebeeld als een norse oude vrouw. Ze is gefrustreerd en boos omdat haar zoveel vragen worden gesteld. Haar enige manier om weer jonger te worden is het drinken van speciale thee die ze van blauwe rozen maakt.
In één sprookje wordt een jong meisje, Vasilisa, voor een boodschap naar Baba Jaga gestuurd, die haar tot slavin maakt. De dienaren van de heks – een kat, een hond, een poort en een boom – helpen Vasilisa uiteindelijk te ontsnappen omdat ze vriendelijk tegen hen is geweest. Uiteindelijk wordt Baba Jaga in een kraai omgetoverd. Het verhaal behoort tot de categorie 510 in de Aarne-Thompson-index, zoals Assepoester.
Baba Jaga lijkt oppervlakkig op de personages uit West-Europese sprookjes, zoals de heks in Hans en Grietje, en vooral Vrouw Holle in verschillende sprookjes. Ook Baba Jaga wordt gebruikt om kinderen bang te maken voor het diepe woud, en te leren aardig en vrijgevig te zijn.
Een typisch Japans element in Spirited Away is het beeld van een slang-/drakengeest die de leiding heeft over watermassa’s. Dit komt veel voor in oosterse verhalen, net zoals je najaden en nereïden in het westen aantreft. In de film is te zien dat Chihoro een aantal jaar vóór haar avonturen in de Kohaku-rivier viel en werd gered door de geest van de rivier, Haku. Zonder het te weten ontmoet ze hem weer als ze het geestenrijk binnentreedt, maar dan is hij zijn naam vergeten. In oosterse culturen geloofde men dat stormen en overstromingen het resultaat waren van de toorn van deze geesten, en zij offerden jonge vrouwen op om deze af te wenden. Men geloofde dat de meisjes door de geesten als bruiden werden meegenomen, waar de verbinding tussen Haku en Chihiro naar kan verwijzen. Er is alleen geen sprake van opoffering: waar Haku Chihiro ooit redde, is het nu Chihiro die Haku redt. Het concept van Haku als rivier wordt ook weergegeven door zijn vloeiende bewegingen in drakenvorm.
Haku is niet de enige riviergeest die in de film voorkomt. Chihiro wint het respect van het badhuispersoneel doordat ze een slijmerige ‘stinkgeest’ helpt, waarvan ze ontdekt dat het in werkelijkheid een krachtige riviergeest is, zwaar bevuild door alle rommel die de mensen in zijn rivier hebben gedumpt.
De diepere betekenissen
Een belangrijk thema in Spirited Away is het ontwikkelen van je eigen identiteit. Het eerste dat Yubaba doet is Chihiro’s naam afpakken. Ze heeft anderen in haar macht omdat zij zich hun echte naam kunnen niet herinneren, waaruit je zou kunnen opmaken dat je beïnvloedbaar bent zolang je geen identiteit of zelfbewustzijn hebt. In veel verhalen – waarvan Repelsteeltje misschien wel de bekendste is – zien we terug dat je echte naam, oftewel je identiteit, macht heeft. Chihiro’s ouders worden veranderd in varkens en er wordt haar gevraagd ze te identificeren uit een stal vol andere varkens. Boh, de zoon van Yubaba, wordt getransformeerd in een muis die Yubaba niet kan herkennen. Het thema identiteit en transformatie, vergezeld door tegenslagen en uitdagingen waardoor je je angsten overwint en jezelf beter leert kennen, is natuurlijk ook terug te vinden in veel andere oude en modernere sprookjes, zoals Belle en het Beest of The Wizard of Oz. De varkens-betovering voert overigens terug naar de Griekse mythologie over de heks Circe, die verbannen werd naar een eiland. Als de bemanning van Odysseus door Circe is veranderd in varkens, weet hij haar te bespelen zodat zijn bemanning weer mens wordt. Aan het begin van de film is Chihiro nog een klein onzeker meisje, dat zich vastklampt aan de arm van haar moeder. Aan het einde van de film is het Chihiro die haar ouders zelfverzekerd over de brug terug begeleidt.
Het wezen No-Face, dat Chihiro overal achtervolgt, is een veelzijdige entiteit die Chihiro’s angst voor verlating en eenzaamheid, behoefte aan vriendschap en haar zoektocht naar haar echte, eigen identiteit vertegenwoordigt. No-Face eet mensen op om zo zijn of haar eigenschappen aan te nemen, in de hoop zo vriendschap te kunnen sluiten met Chihiro (veel pubers nemen verschillende niet-authentieke identiteiten aan in hun zoektocht naar aansluiting). In het badhuis krijgt No-Face alleen aandacht als hij mensen goud geeft. Als hij uit frustratie ineens idiote hoeveelheden voedsel en mensen begint te consumeren, is dat een symbolische parallel met Chihiro’s eigen behoefte om haar eenzaamheid te voeden. Door het grenzeloze goud dat No-Face haar biedt af te wijzen, verdrijft ze de diepe angst om alleen te zijn, onbekend te zijn voor zichzelf en anderen. Als Chihiro No-Face een braakopwekkende dumpling geeft, kotst hij alles uit, terugkerend naar zijn echte, lege zelf. Dan volgt No-Face haar op haar treinreis en accepteert zij hem volledig als reisgenoot, wat je zou kunnen zien als het omarmen van alleen zijn, je daar prettig en rustig bij te voelen en op jezelf te vertrouwen.
Dat Swamp Bottom, waar Chihiro en de zwijgende No-Face heenreizen, het zesde treinstation is, heeft ook betekenis. Binnen de numerologie staat het cijfer zes voor familie, onvoorwaardelijke liefde en thuis. De zesde kaart van de Grote Arcana binnen de tarot is De Geliefden, wat staat voor liefde, schoonheid, overwonnen beproevingen, en last but not least: het zesde zintuig staat voor intuïtie, het enige waar Chihiro gedurende de film op kan vertrouwen. De treinreis, een enkele reis met voor Chihiro een onbekende bestemming, staat symbool voor opgroeien, transformatie, alleen de wijde wereld in gaan. Leuk weetje: de makers hadden hun twijfels bij de vele stiltes gedurende de reis, bang om de aandacht van de kijker te verliezen. Het tegenovergestelde gebeurde: de treinscène werd een van de meest geliefde scènes uit de film.
Spirited Away is ook een film met een moraal. Het zal de meeste kijkers niet opvallen, maar door de hele film heen kun je zien dat hebzucht het meest overheersende thema is. Dit blijkt uit de gulzigheid van Chihiro’s ouders, de verwende levensstijl van Yubaba en haar zoon Boh, de corruptie van No-Face in het badhuis maar ook uit de weelde van het badhuis zelf, de gasten en de medewerkers. Chihiro bezwijkt niet voor deze hebzucht en het zijn haar persoonlijke groei, liefde en acceptatie die Haku, No-Face, haar ouders en zelfs Boh bevrijden.
Heb je meer symboliek teruggevonden in de film? Deel het in de reacties hieronder!
*) de vier Studio Ghibli-films die tot de tien meest winstgevende Japanse speelfilms behoren zijn:
3 Spirited Away (2001)
5 The Boy and the Heron (2023)
8 Howl’s Moving Castle (2004)
9 Ponyo (2008)
Inspiratie, citaten en bronnen:
Een persoonlijk artikel van Chrishari De Alwis
Wikipedia
On Hayao Miyazaki’s ‘Spirited Away’ and the Anxieties of Growing Up (Mariana Delgado /Collider)
Veel Studio Ghibli-films zijn op het moment van schrijven te vinden op Netflix.
