In 2023 was het vijftig jaar geleden dat een van de meest legendarische horrorfilms uitkwam: The Exorcist (1973).
De film, die gaat over een jong meisje, Regan, dat bezeten raakt door een demon, was gebaseerd op het gelijknamige boek van William Peter Blatty uit 1971, die het op zijn beurt weer had gebaseerd op een waargebeurd verhaal: dat van een 14-jarige jongen, die decennia lang werd aangeduid met de pseudoniemen Roland Doe of Robbie Mannheim. Pas veel later werd zijn ware identiteit bekend: Ronald Edwin Hunkeler, geboren in 1935. Ik kom onderaan nog een keer op hem terug.
Het waargebeurde verhaal
Eind jaren veertig overleed Ronalds tante, Auntie Henrietta, in St Louis. Zij had hem over allerlei spirituele zaken geleerd, waaronder het gebruik van een ouijabord. Kort na haar dood begonnen er vreemde dingen in het huis van het gezin Hunkeler in Cottage City, Maryland te gebeuren. De versies verschillen nogal en ik heb de verslagen niet allemaal doorgelezen, maar hieronder in ieder geval de hoofdlijnen.
Het begon met vreemde druppel- en krabgeluiden in huis. Het gezin dacht eerst dat het ongedierte was en na een paar dagen was er niets meer te horen, maar weer een paar dagen later waren de geluiden weer te horen, nu in Ronalds slaapkamer. Zijn moeder en oma brachten een nacht in zijn kamer door, waar ze in de geluiden marcherende voeten en drums hoorden die steeds dichterbij kwamen. Kort daarna begon meubilair uit zichzelf te schuiven en vlogen er voorwerpen door de lucht als Ronald in de buurt was.
Omdat Ronalds moeder geloofde dat de incidenten verband hielden met de overleden tante, probeerde het gezin geesten in het huis op te roepen zodat ze ze konden vragen ze met rust te laten. Dit maakte de situatie echter alleen maar erger. Ronald vertelde dat hij ‘s nachts iemand door zijn kamer kon horen lopen en dat er’ s ochtends krassen op zijn matras waren gevonden. Uiteindelijk begonnen er ook krassen op zijn lichaam te verschijnen.
Het gezin vroeg de plaatselijke predikant om raad, en nadat de jongen een nacht was geobserveerd stelde de predikant voor om de jezuïeten om hulp te vragen. Het gezin bekeerde zich tot het katholicisme en probeerde Ronald te laten dopen, maar dat bracht de jongen tot razernij. Ook lieten ze Ronald opnemen in een ziekenhuis waar hij tevergeefs werd behandeld door een psychiater.
Er zat niets anders op dan te verhuizen, dan zouden de geesten Ronald wel met rust laten – maar nee, er bleven rare dingen gebeuren zodat het gezin uiteindelijk een uitdrijving aanvroeg. Er zouden in een tijdsbestek van drie maanden maar liefst 20 uitdrijvingen volgen. Een de priesters was Pater Raymond J. Bishop, die de gebeurtenissen zou beschrijven in een dagboek. Pater William S. Bowdern was een van de andere priesters die betrokken was bij de uitdrijvingen. Terwijl de uitdrijvingen werden uitgevoerd, braakte, urineerde, spuugde de jonge Ronald en sprak in het Latijn. Uiteindelijk zouden de uitdrijvingen ‘succesvol’ zijn.
Het boek
William Peter Blatty hoorde tijdens zijn studietijd aan de Georgetown University via een van zijn professoren, Eugene Gallagher, over de wonderlijke zaak. Terwijl hij de scenario’s schreef voor verschillende films van Blake Edwards, las hij de dagboeken van pater Bishop en sprak met pater Bowdern voor een fictief verhaal, dat uiteindelijk een boek zou worden: The Exorcist, dat uitkwam in 1971. Het boek sloeg niet direct aan. Dat veranderde toen Blatty te gast was in The Dick Cavett Show. Dat was puur toeval, een andere gast had afgezegd, dus hij mocht last minute aanschuiven. Hij had nog meer geluk: de eerste gast was binnen vijf minuten uitgepraat, de tweede gast was dronken en werd van het podium geholpen (volgens de overlevering acteur en notoire drinker Robert Shaw) waardoor Blatty veertig minuten voor zichzelf had om met het publiek in discussie te gaan over het bestaan van de duivel*. Kort daarna stond het boek in de bovenste regionen van de New York Times bestsellerlijst. Blatty zou dat jaar nog in verschillende talkshows aanschuiven, waaronder die van Johnny Carson en Merv Griffin.
Het schijnt nooit Blatty’s intentie te zijn geweest om een ‘eng’ boek te schrijven, het was bedoeld als een metafysisch mysterie-verhaal, een verhaal over geloof.
Leuke anekdote: Blatty deed zich in de jaren vijftig voor als Arabische prins om de hotemetoten in Hollywood een hak te zetten. Het hele verhaal lezen kan hier.
De film
William Friedkin had net zijn wereldwijde doorbraak beleefd met vijfvoudig Oscarwinnaar The French Connection (1971, met Gene Hackman in de hoofdrol). Blatty, die The Exorcist ook zou produceren, koos Friedkin om de film te regisseren.
Oorspronkelijk waren Audrey Hepburn, Anne Bancroft en Jane Fonda gevraagd voor de rol van Chris, maar zij weigerden alle drie. Uiteindelijk zou het Ellen Burstyn worden, die Friedkin vertelde dat ze voorbestemd was voor de rol omdat ze katholiek was opgevoed maar van haar geloof was gevallen.
Jack Nicholson en Paul Newman waren benaderd voor de rol van Father Karras, maar Friedkin koos uiteindelijk voor Stacy Keach, waar een contract mee werd getekend. Enige tijd daarvoor had Friedkin toneelspeler en -schrijver Jason Miller gesproken na een uitvoering van zijn toneelstuk That Championship Season, en hem een exemplaar van het boek gegeven. Miller had een katholieke opleiding genoten en studeerde drie jaar lang voor jezuïetenpriester aan de Katholieke Universiteit van Amerika, toen hij een spirituele crisis doormaakte die vergelijkbaar was met die van Karras. Nadat hij het boek gelezen had, zei hij tegen Friedkin: “Ik ben Karras.” Friedkin antwoordde dat Keach al getekend had, maar liet Miller toch auditie doen. De volgende ochtend bekeek Friedkin het materiaal en realiseerde zich dat Millers “donkere knappe uiterlijk, beladen blik, stille intensiteit en lage, meelevende stem” precies waren wat de rol nodig had. De studio kocht het contract van Keach af en Miller (schoonzoon van Jacky Gleason en vader van Jason Miller Jr, die later als acteur bekend zou worden onder zijn twee voornamen, Jason Patric) kreeg de rol.
Het jonge meisje Regan was het lastigst om te casten, omdat zij de film uiteindelijk moest dragen. Er werden meerdere jonge actrices overwogen, waaronder Jamie Lee Curtis (wiens moeder, Janet Leigh, weigerde haar auditie te laten doen). Het zou uiteindelijk de twaalfjarige Linda Blair worden, die tot dan toe wat modellenwerk had gedaan en een rolletje in een soapserie had gespeeld.
Op de set gebeurden allerlei vreemde ongelukken, waardoor de oorspronkelijke planning van 85 dagen zou uitlopen naar 200 dagen en het budget overschreden werd met 2,5 miljoen dollar.
De pech begon al vóór de opnamen, toen een vogel in de bedrading op de set vloog waardoor er een brand ontstond die de hele set zou verwoesten, op Regans kamer na. Kort daarna werd een andere set zwaar beschadigd door een defect sprinklersysteem. Het drie meter hoge Pazuzu-beeld dat werd gemaakt door Warner Bros. werd per ongeluk naar Hong Kong gestuurd in plaats van Irak, waar de eerste scènes van de film werden opgenomen wat ook weer twee weken vertraging veroorzaakte.
Ook de cast en crew werden geplaagd door ongelukken, met in sommige gevallen blijvende schade. Ellen Burstyn brak haar stuitbeen tijdens de scène waarin de bezeten Regan Chris achterover gooit. Ze kon twee weken niet filmen, liep de rest van de opnamen op krukken en hield de rest van haar leven rugproblemen. Blair brak haar onderrug doordat ze te los aan het schuddende bed was vastgebonden – de opname werd overigens gebruikt in de film. Ze ontwikkelde scoliose en een levenslange afkeer van kou doordat ze uren doorbracht in een ijskoude slaapkamer met alleen een nachtpon aan. Een timmerman sneed zijn duim af en een lichtman verloor een teen.
Er gingen ook opvallend veel mensen dood. Acteur Jack MacGowran, die Dennings speelde, overleed een week na de opnamen van zijn scènes aan influenza, pas 54 jaar oud. Vasiliki Maliaros, die Karras’ moeder speelde, overleed net als haar personage voordat de film klaar was. Sterfgevallen onder de crew of naasten waren onder meer: de nachtwaker, de operator van het koelsysteem voor Regans kamer en de pasgeboren baby van een assistent-cameraman. Blairs grootvader stierf tijdens de eerste productieweek en Von Sydow moest na zijn eerste opnamedag terugkeren naar Zweden omdat zijn broer was overleden. Een van Millers zonen stierf bijna door een motorongeluk. Enkele jaren na de release van de film werd Paul Bateson, de technicus in de angiografiescène, veroordeeld voor de moord op journalist Addison Verrill.
Friedkin geloofde nooit in bovennatuurlijke zaken, maar zei dat hij er door alle tegenslag van overtuigd raakte dat de film vervloekt was. Special effects supervisor Marcel Vercoutere vertelde later dat hij ‘voelde dat ik aan het spelen was met iets waarmee ik niet zou moeten spelen’. Om de cast en crew gerust te stellen, vroeg Friedkin pater Bermingham, de technisch adviseur van de film, om een exorcisme op de set uit te voeren. In plaats daarvan zegende Bermingham de cast en crew, omdat hij van mening was dat een daadwerkelijke exorcisme de cast alleen maar angstiger zou maken.
De film zou ondanks alles een enorm commercieel succes worden. In de begindagen ontstond er zelfs een hype in de VS met lange rijen voor een plaatsje in de bioscoop, soms wel tot 2 kilometer lang. Er waren destijds veel meer mensen die in god geloofden dan nu, zeker in de VS en er rustten nog zware taboes op godslastering en gewelds- en seksscènes met een minderjarige. Daarnaast was het een baanbrekende film: er waren er scènes en effecten in de film te zien die nog niet eerder waren vertoond. De berichten van mensen die flauwvielen, moesten overgeven of de bioscoop uit liepen zorgden alleen maar voor een extra uitdaging voor het publiek: kun jij deze film wél aan? Vanzelfsprekend leverde de film ook een controverse op door conservatievelingen, maar ook dat zorgde alleen maar voor meer publiciteit. Het grootste probleem was dat Linda Blair zes maanden beveiligd moest worden, omdat er mensen waren die zó overtuigd waren dat ze bezeten was, dat ze doodsbedreigingen kreeg.
The Exorcist kreeg voor de Oscars van 1974 maar liefst tien nominaties, waarvan er twee werden verzilverd: één voor het beste scenario en één voor het beste geluid.
Friedkin, die het succes van The French Connection en The Excorcist nadien niet echt wist te evenaren, overleed in augustus 2023, bijna precies vijftig jaar nadat The Exorcist in première ging op tweede kerstdag 1973.
Blatty verging het niet veel beter. Na een redelijk ontvangen eigen film (de zwarte komedie The Ninth Configuration uit 1980 met – toevallig – Stacy Keach en Jason Miller) lijkt hij vooral voortgeborduurd te hebben op het succes van The Exorcist met verschillende prequels en sequels. Blatty overleed in 2017 net na zijn 89ste verjaardag.
Linda Blair is op het moment van schrijven 65. Na The Exorcist bleef ze aan het werk als actrice, helaas vooral in B-films en korte gastrollen in series. In 2023 keerde ze terug als Regan MacNeil in het geflopte Exorcist: Believer. Naast haar werk zet ze zich in als dierenrechtenactivist. In 2004 richtte ze de Linda Blair WorldHeart Foundation op, een non-profitorganisatie die zich inzet voor het rehabiliteren en adopteren van geredde dieren.
Ronald Edwin Hunkeler, waar het allemaal mee begon, zou ruim veertig jaar voor NASA werken als ingenieur en een speciale technologie ontwikkelen om space shuttle-panelen beter bestand te maken tegen extreme hitte. Daarnaast leverde hij een significante bijdrage aan de Apollo-missies in de zestiger jaren, die zouden resulteren in de maandlanding in 1969. Hunkeler leefde het grootste deel van zijn leven in angst dat bekend zou worden dat hij de bron van het verhaal in The Exorcist was, maar dat werd pas in 2021, een jaar na zijn dood, bekend.
De oude stad Hatra, de archeologische locatie waar de proloog werd opgenomen en die in 1985 werd verklaard tot werelderfgoed, werd in 2015 zwaar beschadigd door ISIL-strijders.
*) de uitzending is nergens te vinden. Naar het schijnt is -ie onvindbaar omdat in diezelfde uitzending het Watergate-schandaal werd besproken, maar het zal altijd een raadsel blijven waarom uitgerekend deze uitzending nergens meer te vinden is ondanks verschillende zoektochten van redditors.
The Exorcist op IMDb
Klik hier om te zien waar je The Exorcist kunt kijken
